ಸಂಸ್ಕೃತಶಬ್ದವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ-ಪರ್ಯಾಯಪದ-ಕೋಶಃ (ಸಂಸ್ಕೃತ-ಸಂಸ್ಕೃತ-ಕನ್ನಡ)

ಸಂಸ್ಕೃತಶಬ್ದವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ-ಪರ್ಯಾಯಪದ-ಕೋಶಃ (ಸಂಸ್ಕೃತ-ಸಂಸ್ಕೃತ-ಕನ್ನಡ)

ಡಾ || ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿಶಾಸ್ತ್ರೀ, ದಂಬೆ-ಪುಣಚ

|| ಶ್ರೀಗುರುಗಣೇಶಾಭ್ಯಾಂ ನಮಃ ||

अ (ಅ)

೧) अ (ಅ) (ವ್ಯ) — "अ-कु-ह-विसर्जनीयानां कण्ठः "— ಅಕಾರ, ಕವರ್ಗ, ಹಕಾರ ಹಾಗೂ ವಿಸರ್ಗಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಸ್ಥಾನ ಕಂಠ. 1)आदिवर्णः(पुं), ಆದಿವರ್ಣ. 2)आद्यक्षरः(पुं), ಆದ್ಯಕ್ಷರ. 3)आदिस्वरः(पुं), ಮೊದಲ ಸ್ವರಾಕ್ಷರ. 4)विष्णुः(पुं), ವಿಷ್ಣು. ("अतति सर्वं व्याप्नोतीति अततेर्डः"—मेदिनीकोशः, "अकारो विष्णुरुद्दिष्ट उकारस्तु महेश्वरः । मकार उच्यते ब्रह्मा प्रणवेन त्रयो मताः"—दुर्गादासधृतवचनम् —शब्दकल्पद्रुमः) 5)वासुदेवः(पुं), ವಾಸುದೇವ. ("अकारो वासुदेवः स्यात् "— एकाक्षरकोशः) 6)स्थितिकर्ता(पुं), ಸ್ಥಿತಿಕರ್ತೃ. 7)पालनकर्ता(पुं), ಪಾಲನಕರ್ತೃ. ("अवति रक्षति—अव (रक्षणे), अतति सातत्येऽत्र तिष्ठति "—वाचस्पत्यम्) 8)चतुर्मुखब्रह्मा(पुं), ಚತುರ್ಮುಖಬ್ರಹ್ಮನು. 9)परमेश्वरः(पुं), महादेवः, ಪರಮೇಶ್ವರ, ಮಹಾದೇವ. 10)कमठः(पुं), ಆಮೆ. 11)अङ्गणम् (नपुं), ಅಂಗಳ, 12)रणम् (नपुं), ಯುದ್ಧ. 13)गौरवम् (नपुं), ಮರ್ಯಾದೆ. 14)अन्तःपुरम्(नपुं), ರಾಣೀವಾಸ. 15)हेतुः(पुं), ಕಾರಣ. 16)भूषणम्(नपुं), ಆಭರಣ. 17)अङ्घ्रिः(पुं), ಚರಣ, ಪಾದ, ಕಾಲು. 18)उमा(स्त्री), ಪಾರ್ವತೀ. 19)इज्या(सत्री), ಯಜ್ಞ. ("अकारो ब्रह्मविष्ण्वीशकमठेष्वङ्गणे रणे । गौरवेऽन्तःपुरे हेतौ भूषणेऽङ्घ्रावुमेज्ययोः"—नानार्थरत्नमाला ।) 20)सुखम्(नपुं), ಸುಖ. 21)ज्ञानम्(नपुं), ಜ್ಞಾನ, ತಿಳಿವಳಿಕೆ. 22)अरातिः(पुं), ವೈರಿ. 23)गिरिः(पुं), ಬೆಟ್ಟ. 24)भूमिः(स्त्री), ಭೂಮಿ. 25)द्रुमः(पुं), ಮರ. 26)आलिः/भ्रमरः(पुं), ದುಂಬಿ. 27)मृगः(पुं), ಮೃಗ, ಜಿಂಕೆ. 28)सिंहः(पुं), ಸಿಂಹ. 29)वराहः(पुं), ಹಂದಿ. 30)ऋक्षः(पुं), ಕರಡಿ. 31)तरक्षुः(पुं)/ गर्दभाकारो व्याघ्रविशेषः, ಕತ್ತೆಕಿರುಬ / ಶಿವಂಗಿ. 32)गवयः(पुं)/गोसदृशः/गोविशेषः/वनगौः, ಸೀಮೆಹಸು / ಕಾಡುಹಸು. ("सुखज्ञानमुमारातिगिरिभूमिद्रुमालिषु । मृगसिंहवराहर्क्षतरक्षुगवयेष्वपि "—रत्नकोशः) 

(अव्ययार्थे—>)33)व्यञ्जनपूर्व-कृत्प्रत्ययविशेषः, ವ್ಯಂಜನದ ಹಿಂದೆ ಬರುವ ಒಂದು ಕೃತ್ ಪ್ರತ್ಯಯ. 34)अभावः, ಕೊರತೆ, ಇಲ್ಲದಿರುವಿಕೆ, ಅಭಾವ. 35)प्रतिषेधः, ನಿಷೇಧ, ವಿರೋಧ. ("अभावे नह्यनो नापि "—अमरकोशः काण्ड ३, श्लोक ४२३, ५-अव्ययवर्गः— नहि-अ-नो-न—एतानि निषेधार्थकानि अव्ययानि अभावे प्रतिषेधे अपि उपयुज्यन्ते) 36)अल्पः/स्वल्पः, ಕೊಂಚ, ತುಸು, ಕಿಂಚಿತ್. 37)अनुकम्पा, ದಯೆ. ("अः स्वल्पार्थेऽप्यभावेऽपि " —हेमकोशः । "अशब्दः स्यादभावेऽपि स्वल्पार्थप्रतिषेधयोः । अनुकम्पायां च तथा वासुदेवे त्वनन्वयः"—मेदिनीकोशः)

(नञ् सम्बन्धे ६ अर्थाः—>)38)सादृश्यम् (यथा—अब्राह्मणः, ब्राह्मण इव दृश्यमान इत्यर्थः), ಹೋಲಿಕೆ (ಉದಾ—ಅಬ್ರಾಹ್ಮಣಃ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಂತೆ ತೋರುವವನೆಂದರ್ಥ). 39)अभावः(यथा—अपापम्, पापस्य अभाव इत्यर्थः), ಇಲ್ಲದಿರುವಿಕೆ (ಉದಾ—ಅಪಾಪಮ್, ಪಾಪದ ಅಭಾವವೆಂದರ್ಥ). 40)अन्यत्वम्/भेदः(यथा—अनश्वः, अश्वेतर इत्यर्थः), ಅಪರತ್ವ/ಅನ್ಯತೆ (ಹೇಗೆಂದರೆ—ಅನಶ್ವಃ, ಅಶ್ವವಲ್ಲದ್ದು ಎಂದರ್ಥ). 41)अल्पत्वम्, ಅಲ್ಪತ್ವ, ಕಡಿಮೆಯಿರುವಿಕೆ (उदा—अनुदरी कन्या, अल्पोदरीत्यर्थः, ಅನುದರೀ ಕನ್ಯೆಯೆಂದರೆ ಅಲ್ಪೋದರೀ / ಕಿರುಹೊಟ್ಟೆಯ ಕನ್ಯೆಯೆಂದರ್ಥ). 42)अप्राशस्त्यम्, ಪ್ರಾಮುಖ್ಯ/ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯ-ವಿಲ್ಲದಿರುವಿಕೆ (ಉದಾ—अधनम्, चर्मधनम्, अप्रशस्तधनम्, ಅಧನಮ್, ಚರ್ಮವಿಕ್ರಯಾರ್ಜಿತಧನವು ಅಪ್ರಶಸ್ತಧನ). तथा, ಹಾಗೂ 43)विरोधः, ವಿರೋಧಾರ್ಥ(अधर्मः, न धर्मः, धर्मविरुद्धः, ಅಧರ್ಮಃ, ಧರ್ಮವಲ್ಲದ್ದು). ("तत्सादृश्यमभावश्च तदन्यत्वं तदल्पता । अप्राशस्त्यं विरोधश्च नञर्थाः षट् प्रकीर्तिताः"—दुर्गादासकृता मुग्धबोधटीका)

44)ब्रह्म(नपुं), ನಿರ್ಗುಣಬ್ರಹ್ಮವಸ್ತು (अग्निपुराणे). 45)अव प्रीणनादिः, ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುವಿಕೆ. 46)सम्बोधनम्, ಸಂಬೋಧನೆ. 47)अधिक्षेपः, ಬೈಗುಳದ ಧ್ವನಿ. ("उपसर्ग-स्वर-विभक्ति-प्रतिरूपकाश्चेति "—स्वरादिगणसूत्रे, सिद्धान्तकौमुद्याम्, मनोरमायाञ्च) 48)प्रणवाद्यवयवः, ಪ್ರಣವಾಕ್ಷರ ಓಂ ನ ಮೊದಲ ಅವಯವ (ಅ+ಉ+ಮ=ಓಮ್). ("शृणु तत्त्वमकारस्य अतिगोप्यं वरानने । शरच्चन्द्रप्रतीकाशं पञ्चकोशमयं सदा ॥ पञ्चदेवमयं वर्णं शक्तित्रयसमन्वितम् । निर्गुणं त्रिगुणोपेतं स्वयं कैवल्यमूर्तिमत् ॥ बिन्दुतत्त्वमयं वर्णं स्वयं प्रकृतिरूपकम् "— कामधेनुतन्त्रम् ॥ अस्य लेखनप्रकारो यथा— "दक्षतः कुण्डली भूत्वा कुञ्चिता वामतो गता । ततोर्ध्वसङ्गता रेखा दक्षोर्ध्वा तासु शङ्करः ॥ विधिर्नारायणश्चैव संतिष्ठेत् क्रमतः सदा । अर्धमात्रा शक्तिरूपा ध्यानमस्य च कथ्यते "—वर्णोद्धारतन्त्रम् ॥)

೨) अ: (ಅ:) (ಪು) —

1)अतति सर्वं व्याप्नोति इति विष्णु: (मेदिनीकोश:), ಹಬ್ಬುತ್ತಾನೆ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದರಿಂದ ವಿಷ್ಣುವು.